Cồng chiêng Tây Nguyên: di sản UNESCO và cách thưởng thức tôn trọng

Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên là một trong những di sản khiến nhiều người muốn lên Đắk Lắk. Nhưng cồng chiêng không phải một tiết mục biểu diễn để mua vé xem. Bài này tóm tắt những điều đã được UNESCO ghi nhận, kèm vài gợi ý để bạn thưởng thức tiếng chiêng một cách tôn trọng khi có dịp. Bến Lau là nhà nghỉ của một gia đình người Kinh; nhà mình không phải nhà nghiên cứu và không nói thay các cộng đồng sở hữu di sản.

Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên là gì

Theo trang di sản phi vật thể của UNESCO, không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại ngày 25/11/2005, và đến năm 2008 được đưa vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Cách ghi ngắn gọn mà nhà mình hay dùng là: Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên – Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (UNESCO công nhận năm 2005).

UNESCO mô tả di sản này gắn với 17 cộng đồng thuộc hai ngữ hệ Nam Á và Nam Đảo ở Tây Nguyên. Chữ "không gian" rất quan trọng: di sản không chỉ là những chiếc chiêng, mà là cả người đánh chiêng, các bài chiêng, các lễ hội, nhà sàn, nhà dài, buôn làng và rừng núi nơi tiếng chiêng vang lên.

Vì sao chiêng không phải đồ trang trí

UNESCO ghi rằng mỗi chiếc chiêng được tin là có thần linh trú ngụ. Chiêng gắn với đời sống tinh thần của cộng đồng và thường được đánh trong các dịp quan trọng. Vì vậy, Bến Lau không dùng hình chiêng làm logo, biểu tượng nút bấm hay hình nền trang web, và nhà mình cũng không bán "xem cồng chiêng" như một món dịch vụ.

Ở nhà dài của người Ê Đê, ghế Kpan là chỗ ngồi của các nghệ nhân đánh chiêng trong lễ hội, theo các bài viết về kiến trúc nhà dài trên báo Nhân Dân. Đó là lý do khách không nên tự ý ngồi lên ghế Kpan khi chưa được mời.

Thưởng thức tiếng chiêng một cách tôn trọng

Đợi được mời, đừng đi tìm "suất diễn"

Khi buôn có lễ hội, chủ nhà Bến Lau có thể giới thiệu để bạn được mời tham dự. Được mời là một vinh dự. Hãy hỏi trước người đưa bạn đến về giờ giấc, chỗ ngồi và những điều cần tránh.

Không tự ý đánh hay chạm vào chiêng

Dù chiêng treo ngay trước mặt, đừng tự ý gõ thử hay chạm vào. Nếu được nghệ nhân mời, hãy làm theo hướng dẫn của họ.

Xin phép trước khi quay, chụp

Lễ hội là sinh hoạt của cộng đồng. Hãy hỏi trước khi quay phim, chụp ảnh, nhất là chụp cận mặt người tham dự. Tắt đèn flash, không chen lên phía trước, không dùng thiết bị bay chụp ảnh khi chưa được phép.

Ăn mặc kín đáo, ngồi đúng chỗ

Mặc quần áo chỉnh tề, giày dép dễ tháo. Ngồi ở chỗ được chỉ, không đứng chắn lối đi của người đánh chiêng.

Tham gia khi được mời, rời đi nhẹ nhàng

Nếu được mời cùng múa hay mời uống, bạn có thể nhận lời theo sức của mình và cảm ơn. Khi về, chào người đã mời bạn.

Nghe thêm về văn hóa Tây Nguyên ở đâu

Ngoài lễ hội ở buôn, bạn có thể tìm hiểu thêm về cồng chiêng Tây Nguyên qua sách, các bảo tàng và trung tâm văn hóa trong tỉnh. Khan, sử thi của người Ê Đê, đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014; sử thi Đam San là tác phẩm tiêu biểu, theo báo Nhân Dân. Ở Bến Lau có một góc sách nhỏ về văn hóa Tây Nguyên để khách mượn đọc buổi tối bên bếp lửa.

Một vài lưu ý về cách gọi tên:

• Viết và gọi đúng tên các dân tộc: Ê Đê, M'nông.
• Dùng "buôn" khi nói về làng của người Ê Đê, M'nông; Bến Lau không phải buôn và không tự gọi mình là buôn.
• Tránh những từ mang tính miệt thị hoặc biến văn hóa thành thứ "lạ" để câu khách.

Cồng chiêng Tây Nguyên và chuyến đi hồ Lắk

Ở vùng hồ Lắk có buôn Jun, điểm du lịch cộng đồng của người M'nông. Nếu ghé buôn, bạn có thể đọc trước bài Buôn Jun: ghé thăm một buôn du lịch cộng đồng bên hồ Lắk. Khi không có lễ hội, đừng đề nghị người trong buôn "đánh chiêng cho xem"; hãy ngồi nói chuyện, hỏi về đời sống hằng ngày, và mua đồ thủ công trực tiếp nếu bạn thích.

Lời cuối

Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên đẹp vì nó đang sống trong cộng đồng. Khách du lịch có thể góp phần giữ không gian ấy bằng những việc nhỏ: chờ được mời, xin phép trước khi chụp, không chạm vào chiêng, không ngồi ghế Kpan khi chưa được mời. Bến Lau tóm tắt các gợi ý này ở trang Quy định & ứng xử và Cam kết của nhà.

Bến Lau là cơ sở minh họa của web mẫu Sổ Lưu Trú. Các dữ kiện về di sản trong bài lấy theo trang của UNESCO và báo chí được dẫn link; phần gợi ý ứng xử là lời khuyên của chủ nhà, không phải quy định chính thức.